PEP ยาต้านฉุกเฉินภายใน 72 ชั่วโมง เป็นการป้องกัน HIV หลังเหตุสัมผัสที่ต้องรีบประเมิน หากเหตุเพิ่งเกิด ให้ติดต่อโรงพยาบาลหรือคลินิกที่มีบริการทันที ยิ่งเริ่มเร็ว ยิ่งมีโอกาสได้ประโยชน์ ไม่ควรรออาการ รอผลตรวจของคู่นอน หรือรอให้ครบ 72 ชั่วโมง
ทำตอนนี้: จดเวลาที่เกิดเหตุ ล้างภายนอกอย่างอ่อนโยน เตรียมรายชื่อยาที่ใช้อยู่ แล้วไปขอประเมิน PEP อย่าสวนล้าง ใช้น้ำยาฆ่าเชื้อ หรือซื้อยาต้านมากินเอง
PEP ยาต้านฉุกเฉินภายใน 72 ชั่วโมง ใช้เมื่อไร
เหตุที่ควรไปประเมิน ได้แก่ มีเพศสัมพันธ์โดยไม่ได้ป้องกัน ถุงยางแตกหรือหลุด ใช้เข็มร่วมกัน ถูกเข็มตำหรือเลือดกระเด็นเข้าตา ปาก แผล หรือถูกล่วงละเมิดทางเพศ การจะใช้ PEP หรือไม่ขึ้นกับรายละเอียดของเหตุ ไม่จำเป็นต้องตัดสินด้วยตัวเอง
การกอด จับมือ ใช้ห้องน้ำร่วมกัน หรือสัมผัสน้ำลายที่ไม่มีเลือดโดยทั่วไปไม่ใช่เหตุให้ใช้ PEP แต่หากข้อมูลไม่ชัดและยังไม่เกิน 72 ชั่วโมง ให้โทรหรือไปขอประเมินแทนการค้นข้อมูลจนเสียเวลา
เช็กลิสต์ก่อนออกจากบ้าน
- วันและเวลาที่เกิดเหตุ
- ลักษณะการสัมผัสและการใช้ถุงยางหรือ PrEP
- ชื่อหรือรูปฉลากยาประจำ ฮอร์โมน อาหารเสริม และประวัติแพ้ยา
- ประวัติใช้ PEP หรือ PrEP และวันที่ใช้ครั้งล่าสุด
- บัตรประชาชนหรือข้อมูลสิทธิถ้ามี แต่ไม่ควรเสียเวลาค้นจนพ้นช่วงสำคัญ
ไม่ต้องอาบน้ำหลายรอบหรือเตรียมคำอธิบายที่สมบูรณ์ เจ้าหน้าที่จะถามข้อมูลที่จำเป็น คำถามมีไว้เลือกการดูแล ไม่ใช่ตัดสินพฤติกรรม
ไปถึงหน่วยบริการจะเกิดอะไรขึ้น
หน่วยบริการจะประเมินเวลา ชนิดการสัมผัส และข้อมูลสุขภาพ พร้อมตรวจ HIV เพื่อดูสถานะก่อนเริ่ม อาจมีการตรวจอื่นตามเหตุการณ์ เช่น ไต ตับ ไวรัสตับอักเสบ โรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ หรือการตั้งครรภ์
การตรวจที่ไม่จำเป็นเร่งด่วนไม่ควรทำให้เริ่ม PEP ล่าช้า ผลตรวจวันแรกยังไม่สามารถตัดเหตุที่เพิ่งเกิดได้ หากผลยืนยันว่ามี HIV อยู่แล้ว ทีมดูแลจะเปลี่ยนเป็นแผนรักษาที่เหมาะสม ไม่ใช่ให้ใช้ PEP ต่อเอง
PEP ป้องกันได้กี่เปอร์เซ็นต์
ไม่ควรใช้ตัวเลขเดียวรับประกันผลของแต่ละคน ประโยชน์ขึ้นกับการเริ่มเร็ว ลักษณะการสัมผัส การใช้ยาตามแผน และเหตุใหม่ระหว่างติดตาม PEP ลดโอกาสรับ HIV ได้ แต่ไม่ป้องกันทุกครั้ง จึงยังต้องตรวจติดตามตามนัด
หากมีผู้ขายรับรองว่า “ป้องกันได้แน่นอน” หรือใช้เปอร์เซ็นต์เพื่อชวนซื้อยาโดยไม่ตรวจ HIV ควรหลีกเลี่ยงและติดต่อหน่วยบริการที่ตรวจสอบได้
PEP ราคาเท่าไร และใช้สิทธิได้ไหม
ไม่ควรยึดช่วงราคาจากบทความเก่า เพราะค่าใช้จ่ายขึ้นกับสิทธิ หน่วยบริการ ค่าตรวจ และยา ข้อมูลสิทธิไทยระบุบริการ PEP ผ่านโรงพยาบาลรัฐและหน่วยบริการที่ร่วมจัดบริการ แต่ควรโทรยืนยันจุดบริการและเงื่อนไขล่าสุด
หากเลือกเอกชนหรือไม่มีสิทธิไทย ให้ถามราคาแยกเป็นค่าประเมิน ค่าตรวจ ค่ายา และค่าติดตาม แต่อย่ารอเปรียบเทียบราคาจนใกล้ครบ 72 ชั่วโมง ให้ไปประเมินก่อนแล้วคุยเรื่องสิทธิและการส่งต่อ
ระหว่างใช้ PEP ต้องทำอย่างไร
ใช้ยาตามฉลากและแผนที่ได้รับ เก็บช่องทางติดต่อคลินิกไว้ และกลับไปตรวจตามนัด อย่าแบ่งยา เปลี่ยนสูตร หยุดยา หรือซื้อยาชื่อคล้ายกันมาแทนเอง
บางคนอาจมีคลื่นไส้ ปวดศีรษะ ไม่สบายท้อง หรือเหนื่อย แต่ไม่ควรรับรองว่าจะหายภายในกี่วัน หากอาการรบกวนชีวิต ไม่ดีขึ้น หรือทำให้ไม่อยากใช้ยาต่อ ให้ติดต่อหน่วยบริการ
ถ้าลืมยา อาเจียน หรือยาหาย
จดชื่อยา เวลาที่ใช้ครั้งล่าสุด เวลาที่นึกได้หรืออาเจียน และจำนวนครั้งที่พลาด แล้วโทรถามคลินิกหรือเภสัชกร คำแนะนำแตกต่างตามสูตรและเวลา ไม่ควรใช้กฎ “เกิน 12 ชั่วโมงให้ข้าม” กับทุกคน และไม่ควรกินชดเชยสองเท่า
หากยาหายหรือกำลังจะหมด ให้ติดต่อก่อนเกิดช่องว่าง อย่าใช้ยาที่เหลือจากคนอื่นหรือรอจนถึงวันนัดโดยไม่แจ้ง
อาการใดควรไปฉุกเฉิน
ไปห้องฉุกเฉินทันทีหากหายใจลำบาก หน้าหรือคอบวม เป็นลม สับสน ผื่นลอกหรือมีแผลในปาก เจ็บหน้าอกรุนแรง หรือมีอาการหนักอย่างรวดเร็ว นำรายการยาหรือขวดยาไปด้วยถ้าทำได้
ถ้าเกิน 72 ชั่วโมงแล้วควรทำอย่างไร
ยังควรไปหน่วยบริการ แม้โดยทั่วไปจะพ้นช่วงเริ่ม PEP แล้ว เจ้าหน้าที่ช่วยวางแผนตรวจ HIV และโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ ดูแลบาดแผล ประเมินการตั้งครรภ์หรือวัคซีน และคุยเรื่อง PrEP สำหรับอนาคตได้
เรื่องอื่นที่ควรถามในวันเดียวกัน
- การคุมกำเนิดฉุกเฉินเมื่อมีโอกาสตั้งครรภ์
- การตรวจโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ตามตำแหน่งสัมผัส
- ไวรัสตับอักเสบบีและวัคซีนที่เกี่ยวข้อง
- ความปลอดภัยและการช่วยเหลือด้านจิตใจเมื่อถูกล่วงละเมิด
- การเปลี่ยนจาก PEP ไป PrEP หากมีโอกาสสัมผัสต่อเนื่อง
คำถามที่พบบ่อย
ตรวจ HIV ทันทีแล้วผลลบ ไม่ต้องใช้ PEP ใช่ไหม
ไม่สามารถสรุปได้ ผลตรวจวันแรกยังไม่ตัดเหตุที่เพิ่งเกิด หน่วยบริการจะใช้ผลตรวจร่วมกับเวลาและลักษณะการสัมผัส
ต้องรู้สถานะของอีกฝ่ายก่อนหรือไม่
ไม่ต้องรอ ข้อมูลที่เชื่อถือได้ของอีกฝ่ายอาจช่วยประเมิน แต่ไม่ควรบังคับตรวจหรือรอจนพ้น 72 ชั่วโมง
ขอ PEP หลายครั้งได้ไหม
เหตุใหม่ควรได้รับการประเมินทุกครั้ง ไม่ควรใช้ยาที่เหลือเอง หากต้องขอบ่อยสามารถคุยเรื่อง PrEP และวิธีป้องกันที่เข้ากับชีวิตโดยไม่ต้องรู้สึกผิด
PEP ป้องกันโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์อื่นไหม
PEP สำหรับ HIV ไม่ป้องกันซิฟิลิส หนองใน หนองในเทียม เริม HPV หรือการตั้งครรภ์ ต้องประเมินและวางแผนแยกกัน
สรุป
หากเหตุอาจเสี่ยง HIV และยังไม่เกิน 72 ชั่วโมง ให้ไปประเมิน PEP ทันที ไม่ต้องรออาการหรือผลตรวจของอีกฝ่าย ระหว่างใช้ยาให้ทำตามฉลาก ติดต่อคลินิกเมื่อพลาดยา และกลับไปตรวจตามนัด หากเกินเวลาแล้วก็ยังควรไปวางแผนการตรวจและการป้องกันต่อ
อ่านต่อได้ที่ ขั้นตอนรับ PEP และสิ่งที่ควรถามคลินิก และ PEP มีข้อจำกัดและป้องกันได้อย่างไร
หมายเหตุ: บทความนี้ให้ความรู้ทั่วไป ไม่ใช่การประเมินเหตุหรือคำแนะนำการใช้ยาเฉพาะบุคคล หากเหตุยังไม่เกิน 72 ชั่วโมงให้ติดต่อหน่วยบริการทันที
