ไปขอ PEP ที่คลินิกต้องทำอะไรบ้าง? เริ่มจากบอกเจ้าหน้าที่ว่าเหตุเกิดเมื่อไรและยังอยู่ภายใน 72 ชั่วโมง จากนั้นหน่วยบริการจะประเมินเหตุ ตรวจ HIV ก่อนเริ่ม ทบทวนสุขภาพและยาที่ใช้ แล้วอธิบายแผนยาและการติดตาม ไม่จำเป็นต้องรู้ชื่อยาหรือเตรียมผลตรวจครบก่อนจึงจะไปได้
อย่ารอเตรียมเอกสารจนเสียเวลา: หากเหตุยังไม่เกิน 72 ชั่วโมง ให้ไปโรงพยาบาลหรือคลินิกทันที เอกสาร ผลตรวจของคู่นอน และข้อมูลบางอย่างสามารถตามภายหลังได้
ไปขอ PEP ที่คลินิกต้องบอกอะไร
- วันและเวลาที่เกิดเหตุ
- ช่องทางสัมผัสและถุงยางแตก หลุด หรือไม่ได้ใช้หรือไม่
- ใช้ PrEP อยู่หรือไม่ และช่วงก่อนเหตุใช้ต่อเนื่องตามแผนหรือไม่
- เคยใช้ PEP มาก่อนหรือไม่
- ยา ฮอร์โมน อาหารเสริม สมุนไพร โรคประจำตัว และประวัติแพ้ยา
- การตั้งครรภ์หรือโอกาสตั้งครรภ์เมื่อเกี่ยวข้อง
ตอบเท่าที่ทราบและตามจริงได้ คำถามเหล่านี้มีไว้เลือกการดูแล ไม่ใช่ตัดสินพฤติกรรม หากถูกล่วงละเมิด คุณมีสิทธิขอการดูแลที่คำนึงถึงความปลอดภัย ความสมัครใจ และความเป็นส่วนตัว
ต้องตรวจอะไรในวันแรก
หน่วยบริการจะตรวจ HIV เพื่อดูสถานะก่อนเริ่ม และอาจพิจารณาการตรวจไต ตับ ไวรัสตับอักเสบ โรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ หรือการตั้งครรภ์ตามสถานการณ์ รายการจริงไม่จำเป็นต้องเหมือนกันทุกคน
ผลตรวจ HIV วันแรกยังไม่สามารถตัดเหตุที่เพิ่งเกิดได้ จึงต้องกลับไปตรวจตามนัด การรอผลตรวจที่ไม่จำเป็นเร่งด่วนไม่ควรทำให้เริ่ม PEP ล่าช้า
จะรู้ได้อย่างไรว่าต้องใช้ PEP
เจ้าหน้าที่จะดูเวลา ชนิดสารคัดหลั่ง ช่องทางสัมผัส บาดแผล การใช้ถุงยางหรือ PrEP และข้อมูลของอีกฝ่ายเมื่อมี ไม่ใช่ทุกเหตุจำเป็นต้องใช้ยา และการไม่จ่ายยาในเหตุที่ไม่เข้าข่ายควรมาพร้อมคำอธิบายที่เข้าใจได้
ไม่ต้องรอให้อีกฝ่ายตรวจ HIV ก่อน หากมีผลที่เชื่อถือได้หรือข้อมูลการรักษาสามารถนำไปประกอบการประเมิน แต่ไม่ควรบังคับตรวจหรือรอจนพ้น 72 ชั่วโมง
ก่อนกลับจากคลินิก ควรรู้อะไรให้ชัด
- ชื่อยาและวิธีใช้ตามฉลาก
- ถ้าลืมยา อาเจียน ยาหาย หรือยาหมด ควรติดต่อใคร
- อาการใดพบบ่อย อาการใดควรโทรหา และอาการใดต้องไปฉุกเฉิน
- วันนัดตรวจครั้งต่อไปและวิธีเลื่อนนัด
- ต้องใช้วิธีป้องกันอื่นร่วมในช่วงติดตามอย่างไร
- สิทธิครอบคลุมส่วนใดและมีค่าใช้จ่ายเพิ่มเติมหรือไม่
ถ้าได้รับยาเพียงชุดเริ่มต้น ให้ถามว่าจะรับส่วนที่เหลือที่ไหนและภายในวันใด อย่ารอจนยาหมดหรือแบ่งยาจากคนอื่น
ผลข้างเคียงควรจัดการอย่างไร
บางคนอาจมีคลื่นไส้ ปวดศีรษะ ไม่สบายท้อง หรือเหนื่อย แต่ไม่ควรรับรองว่าจะหายภายในหนึ่งสัปดาห์ หากอาการรบกวนชีวิต ไม่ดีขึ้น หรือทำให้ไม่อยากใช้ยาต่อ ให้ติดต่อคลินิกก่อนหยุดเอง
หากหายใจลำบาก หน้าหรือคอบวม เป็นลม สับสน ผื่นลอกหรือมีแผลในปาก เจ็บหน้าอกรุนแรง หรืออาการทรุดเร็ว ให้ไปห้องฉุกเฉินทันทีและนำรายชื่อยาไปด้วย
ถ้าลืมยา หรืออาเจียนหลังใช้ยา
จดชื่อยา เวลาที่ใช้ครั้งล่าสุด เวลาที่นึกได้หรืออาเจียน และจำนวนครั้งที่พลาด แล้วโทรถามหน่วยบริการ คำแนะนำต่างกันตามสูตรและเวลา ไม่ควรกินชดเชยเป็นสองเท่าหรือใช้กฎจากบทความทั่วไป
การนัดติดตามมีไว้ทำอะไร
การติดตามช่วยตรวจ HIV ในช่วงเวลาที่เหมาะสม ดูผลข้างเคียง ทบทวนเหตุสัมผัสใหม่ และจัดการเรื่องสุขภาพทางเพศอื่น ตารางนัดขึ้นกับแนวทาง เหตุการณ์ และผลตรวจของแต่ละคน จึงควรยึดวันนัดจากหน่วยบริการ ไม่ใช้ตารางเก่าจากอินเทอร์เน็ตแทน
หากมีเหตุสัมผัสใหม่ระหว่างใช้ PEP ให้แจ้งคลินิกทันที อย่านับวันใหม่หรือเพิ่มยาเอง หลังจบ PEP สามารถคุยเรื่องเปลี่ยนเป็น PrEP หากต้องการการป้องกันต่อเนื่อง
PEP กับ PrEP ต่างกันอย่างไร
| ทางเลือก | ใช้เมื่อไร | สิ่งสำคัญ |
|---|---|---|
| PEP | หลังเหตุสัมผัสที่อาจเสี่ยง | ต้องประเมินเร่งด่วนภายใน 72 ชั่วโมง |
| PrEP | วางแผนก่อนมีโอกาสสัมผัสในอนาคต | ต้องตรวจ HIV และเลือกแผนที่เหมาะกับแต่ละคน |
ไม่ควรกำหนดว่า PrEP ทุกแบบต้องเริ่มล่วงหน้าเท่ากัน หรือ PEP ทุกสูตรเป็นยาเม็ดเดียว เพราะขึ้นกับผลิตภัณฑ์และแผนที่หน่วยบริการให้
รับ PEP ที่ไหนและใช้สิทธิอย่างไร
ติดต่อโรงพยาบาลรัฐ ห้องฉุกเฉิน คลินิกสุขภาพทางเพศ หรือหน่วยบริการที่ยืนยันว่าประเมินและเริ่ม PEP ได้ในเวลานั้น เวลาเปิดและขั้นตอนส่งต่ออาจต่างกัน ควรโทรยืนยัน แต่ถ้าเวลาใกล้ครบ 72 ชั่วโมงให้ไปโรงพยาบาลก่อนแทนการรอสาย
ข้อมูลสิทธิไทยระบุบริการ PEP ผ่านโรงพยาบาลรัฐและหน่วยบริการที่ร่วมจัดบริการ นำบัตรประชาชนหรือข้อมูลสิทธิไปด้วยถ้ามี แต่ไม่ควรกลับไปหาเอกสารจนการประเมินล่าช้า
คำถามที่พบบ่อย
ไปคนเดียวได้ไหม
ได้ จะไปคนเดียวหรือพาคนที่ไว้ใจไปด้วยก็ได้ หากกังวลเรื่องความเป็นส่วนตัว ให้ถามก่อนเล่ารายละเอียดว่าข้อมูลจะถูกเก็บและใช้แบบใด
ไม่มีอาการ แปลว่าไม่ต้องใช้ PEP ใช่ไหม
ไม่ใช่ HIV ระยะแรกอาจไม่มีอาการ การตัดสินใจใช้ PEP ดูจากเหตุสัมผัสและเวลา ไม่ใช่การรอดูอาการ
ตรวจ HIV ด้วยตัวเองแล้วเป็นลบ พอไหม
ผลตรวจด้วยตัวเองมีประโยชน์ แต่ไม่ตัดเหตุที่เพิ่งเกิด และบางสถานการณ์ต้องใช้การตรวจเพิ่มเติม ให้หน่วยบริการประเมินก่อนเริ่มยา
ถูกปฏิเสธหรือรู้สึกถูกตัดสิน ควรทำอย่างไร
ขอเหตุผลและจุดส่งต่อ หากเหตุยังไม่เกิน 72 ชั่วโมงให้ติดต่อสถานพยาบาลอื่นทันที การร้องเรียนหรือขอคำอธิบายเพิ่มเติมสามารถทำภายหลังโดยไม่ชะลอการดูแล
สรุป
เมื่อไปขอ PEP ให้บอกเวลาและลักษณะเหตุ แจ้งยาและสุขภาพตามจริง แล้วถามชื่อยา วิธีรับมือเมื่อพลาดยา อาการฉุกเฉิน และวันนัดก่อนกลับ ไม่จำเป็นต้องเตรียมทุกอย่างครบก่อน หากเหตุยังไม่เกิน 72 ชั่วโมงให้ไปประเมินทันที
อ่านเช็กลิสต์เร่งด่วนได้ที่ PEP ภายใน 72 ชั่วโมงต้องทำอะไร และอ่านข้อจำกัดได้ที่ PEP ป้องกัน HIV ได้อย่างไร
หมายเหตุ: บทความนี้ให้ความรู้ทั่วไป ไม่ใช่การประเมินเหตุหรือคำแนะนำการใช้ยาเฉพาะบุคคล หากเหตุยังไม่เกิน 72 ชั่วโมงให้ติดต่อหน่วยบริการทันที
