PrEP คืออะไร? PrEP หรือยาเพร็พเป็นยาป้องกัน HIV ก่อนมีโอกาสสัมผัสเชื้อ สำหรับผู้ที่ยังไม่มี HIV และต้องการเพิ่มทางเลือกในการดูแลตัวเอง PrEP ไม่ใช่วัคซีน ไม่ใช่ยาคุมกำเนิด และไม่ใช่ยารักษา HIV
ก่อนเริ่ม: ควรตรวจ HIV และให้หน่วยบริการช่วยเลือกชนิดกับวิธีใช้ อย่าซื้อยา เริ่มยา หรือทำตามสูตรตัวเลขจากบทความออนไลน์ เพราะชื่อยาที่คล้ายกันอาจมีวิธีใช้และข้อควรระวังต่างกัน
PrEP คืออะไร และช่วยป้องกันอะไร
เมื่อใช้ถูกวิธี PrEP ช่วยลดโอกาสรับ HIV ได้มาก แต่ไม่ป้องกันซิฟิลิส หนองใน หนองในเทียม เริม HPV หรือการตั้งครรภ์ คุณอาจเลือกใช้ถุงยาง สารหล่อลื่น การตรวจสุขภาพทางเพศ หรือวิธีคุมกำเนิดร่วมตามความต้องการ
ใครอาจพิจารณาใช้ PrEP
ขอคำปรึกษาได้หากใช้ถุงยางไม่สม่ำเสมอ มีคู่ที่สถานะ HIV ยังไม่แน่ชัด มีคู่นอนหลายคน ใช้อุปกรณ์ฉีดร่วมกัน เคยใช้ PEP หรือเพียงต้องการวิธีป้องกันที่ควบคุมได้ด้วยตัวเอง ไม่จำเป็นต้องรอให้คิดว่าตัวเอง “เสี่ยงสูง”
การใช้ PEP บ่อยอาจเป็นเหตุให้คุยเรื่อง PrEP สำหรับอนาคต แต่ไม่ควรเปลี่ยนจาก PEP เป็น PrEP เอง เพราะต้องวางแผนตรวจและช่วงต่อยาให้เหมาะสม
PrEP มีแบบไหนบ้าง
อาจมีแบบรับประทานทุกวัน แบบรับประทานตามเหตุการณ์ และแบบฉีดออกฤทธิ์ยาว ไม่ใช่ทุกแบบเหมาะกับทุกคนหรือมีให้บริการทุกแห่ง การเลือกขึ้นอยู่กับชนิดยา เพศกำเนิด ช่องทางสัมผัส สุขภาพ และความสามารถในการวางแผน
แนวทางประเทศไทยปี 2568 มีรายละเอียดมากกว่าคำแนะนำเดิม จึงไม่ควรจำสูตร Daily หรือ On-Demand จากอินเทอร์เน็ตมาเริ่มเอง และไม่ควรสรุปว่า On-Demand ใช้ได้หรือใช้ไม่ได้จากอัตลักษณ์เพศเพียงอย่างเดียว
ก่อนเริ่มต้องตรวจอะไร
การตรวจ HIV เป็นขั้นตอนสำคัญ เพราะหากมี HIV อยู่แล้ว ต้องใช้แผนรักษาที่ครบถ้วนกว่า PrEP หน่วยบริการอาจพิจารณาสุขภาพไต ไวรัสตับอักเสบบี โรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ การตั้งครรภ์ ยาประจำ ฮอร์โมน สมุนไพร และอาหารเสริมตามชนิด PrEP กับข้อมูลของคุณ
ไม่ใช่ทุกคนต้องตรวจตับ ไต หรือรายการอื่นเหมือนกันทั้งหมด และรอบนัดไม่จำเป็นต้องเป็นทุก 3 เดือนสำหรับทุกชนิด PrEP ให้ยึดแผนของหน่วยบริการแทนตารางทั่วไป
ถ้าเหตุเพิ่งเกิดควรใช้ PrEP ไหม
หากเหตุสัมผัสเกิดภายใน 72 ชั่วโมง ให้ติดต่อหน่วยบริการทันทีเพื่อประเมิน PEP ซึ่งควรเริ่มเร็วที่สุด PrEP ไม่ได้ใช้แทน PEP เพื่อย้อนกลับไปป้องกันเหตุที่เกิดแล้ว หากเกิน 72 ชั่วโมงก็ยังควรไปปรึกษาเพื่อวางแผนตรวจและป้องกันครั้งต่อไป
PrEP เริ่มป้องกันได้ทันทีหรือไม่
ไม่ควรเหมารวมว่าเริ่มยาแล้วป้องกันได้ทันที ระยะเวลาขึ้นอยู่กับชนิดยา วิธีใช้ และช่องทางสัมผัส ให้ถามคลินิกว่าเริ่มป้องกันเมื่อไร ต้องใช้วิธีอื่นร่วมในช่วงแรกไหม และถ้ามีเหตุเกิดก่อนถึงเวลานั้นควรทำอย่างไร
ถ้าลืมกินยาควรทำอย่างไร
คำแนะนำไม่ได้เหมือนกันทุกชนิดยาและทุกวิธีใช้ อย่าเพิ่มยาเป็นสองเท่า สลับเป็น On-Demand หรือใช้คำแนะนำของคนอื่น ให้จดเวลาที่กิน เวลาที่ลืม และเวลาเกิดเหตุ แล้วติดต่อคลินิกหรือเภสัชกร โดยเฉพาะหากลืมหลายครั้งหรือมีเหตุระหว่างขาดยา
ผลข้างเคียงเป็นอย่างไร
คนจำนวนมากใช้ PrEP ได้โดยไม่มีปัญหารุนแรง บางคนอาจคลื่นไส้ ปวดศีรษะ หรืออ่อนเพลียช่วงแรก แต่ไม่ควรรับรองว่าอาการทุกอย่างไม่อันตรายหรือเกิดจากยาเสมอไป
หากอาการรบกวนชีวิต ไม่ดีขึ้น อาเจียนจนกินยาไม่ได้ หรือมีเรื่องที่กังวล ให้ติดต่อหน่วยบริการก่อนหยุดยา ถ้าหายใจลำบาก หน้าหรือคอบวม เป็นลม สับสน หรืออาการทรุดเร็ว ให้ไปฉุกเฉินทันที
ไต กระดูก และไวรัสตับอักเสบบี
PrEP แบบรับประทานบางชนิดต้องคำนึงถึงไตและกระดูก แต่ความเสี่ยงไม่เหมือนกันทุกสูตร หากมีไวรัสตับอักเสบบี ยาบางชนิดอาจออกฤทธิ์ต่อไวรัสนี้ด้วย การหยุดโดยไม่มีแผนอาจทำให้ตับอักเสบกำเริบ จึงควรแจ้งประวัติและปรึกษาก่อนหยุดหรือเปลี่ยนยา
ราคาและสิทธิรับบริการ
ราคาและสิทธิเปลี่ยนแปลงได้ตามชนิด PrEP หน่วยบริการ และสิทธิสุขภาพ ไม่ควรยึดราคาต่อเดือนจากบทความเก่า ให้ถามค่าใช้จ่ายรวมทั้งค่ายา ค่าตรวจ และค่านัดติดตามจากหน่วยบริการในวันที่ติดต่อ
คำถามที่พบบ่อย
PrEP ป้องกัน HIV ได้เต็มร้อยไหม
ไม่มีวิธีใดควรรับรองผลเฉพาะบุคคลเป็น 100% ประสิทธิผลขึ้นอยู่กับการใช้ถูกชนิดและถูกแผน หากลืมหรือขาดยาให้ขอคำแนะนำแทนการเดาเอง
ใช้ฮอร์โมนอยู่ ใช้ PrEP ได้ไหม
หลายคนใช้ร่วมกันได้ ควรแจ้งชื่อและวิธีใช้ฮอร์โมนทั้งหมดเพื่อให้เจ้าหน้าที่ตรวจความเหมาะสม
ต้องใช้ PrEP ตลอดชีวิตไหม
ไม่จำเป็นสำหรับทุกคน แต่ควรวางแผนหยุดให้ครอบคลุมเหตุล่าสุดและดูแลเรื่องไวรัสตับอักเสบบีเมื่อเกี่ยวข้อง
ขอคำปรึกษาก่อนได้ไหม
ได้ การถามข้อมูลไม่ได้ผูกมัดว่าต้องเริ่มยา คุณสามารถคุยเรื่องประโยชน์ ข้อจำกัด ค่าใช้จ่าย และความเป็นส่วนตัวก่อนตัดสินใจ
อ่านต่อ
อ่านเรื่องการตรวจได้ที่ การตรวจ HIV ก่อนและหลังใช้ PrEP และอ่านความแตกต่างได้ที่ PrEP และ PEP ต่างกันอย่างไร
สรุป
PrEP เป็นทางเลือกป้องกัน HIV สำหรับผู้ที่ยังไม่มี HIV ขั้นแรกคือการตรวจและคุยกับหน่วยบริการ จากนั้นใช้ตามแผนและติดตามตามนัด หากลืมยา มีผลข้างเคียง หรืออยากหยุด ให้ขอคำแนะนำก่อนปรับเอง
หมายเหตุ บทความนี้ให้ความรู้ทั่วไป ไม่ใช่การวินิจฉัยหรือคำแนะนำการใช้ยาเฉพาะบุคคล การเลือก เริ่ม หยุด หรือเปลี่ยน PrEP ควรตัดสินใจร่วมกับแพทย์ เภสัชกร หรือเจ้าหน้าที่สาธารณสุขที่ดูแลคุณ
